Phát huy vai trò của pháp luật trong những tình huống bất thường

**lawbot** · 19-11-2009 08:00

TS. Trần Ngọc Tuệ - Bộ Quốc Phòng

Trong bối cảnh các yếu tố về môi trường, khí hậu, về kinh tế - xã hội đã và đang có những diễn biến hết sức phức tạp...
Khi những tình huống bất thường có thể xảy ra do tác động của các yếu tố tự nhiên và xã hội (sau đây gọi tắt là tình huống bất thường), cần phải có các giải pháp xử lý đặc biệt, mau lẹ, chính xác, nhằm hạn chế tối đa những thiệt hại có thể xảy ra. Một trong những giải pháp ấy là sử dụng pháp luật. Bởi lẽ, pháp luật là cơ sở chủ yếu điều chỉnh các quan hệ cơ bản trong xã hội, bảo đảm và bảo vệ sự ổn định xã hội trên các lĩnh vực của đời sống trong mọi tình huống, kể cả những tình huống bất thường do tác động của các yếu tố tự nhiên và xã hội. Hơn nữa, trong thời điểm tình huống bất thường xảy ra, sự việc diễn biến mau lẹ, phức tạp, nên nếu không có pháp luật điều chỉnh, quy định rõ trách nhiệm, quyền hạn của các chủ thể thì dễ dẫn đến tình trạng rối loạn và làm trầm trọng thêm những thiệt hại do tình huống bất thường gây ra.
1. Khát quát vai trò pháp luật trong các tình huống bất thường
1.1 Đối với Nhà nước, pháp luật là phương tiện, là cơ sở pháp lý cho tổ chức và hoạt động của cơ quan nhà nước trong các tình huống bất thường do tác động của các yếu tố tự nhiên và xã hội; cũng là sự ghi nhận về mặt pháp lý trách nhiệm của Nhà nước đối với xã hội trong các tình huống bất thường. Nhà nước có thể sử dụng pháp luật điều chỉnh bất cứ quan hệ xã hội nào trong các tình huống bất thường khi thấy cần thiết. Khi các tình huống bất thường xảy ra, cơ quan nhà nước có thẩm quyền áp dụng pháp luật thông qua các hình thức như cưỡng chế, quy định, cho phép, gợi ý, ngăn cấm, quy định những việc được làm và không được làm... để hoạt động xã hội đi vào trật tự nền nếp. Cưỡng chế là một thuộc tính của bất cứ chế độ pháp luật nào. Cưỡng chế là cần thiết và khách quan của đời sống cộng đồng. Khi tình huống bất thường xảy ra, đặc biệt là do yếu tố xã hội thì nó có thể làm cho xã hội bị rối loạn, gây nên sự bất ổn chính trị xã hội, thậm chí đe doạ đến sự mất còn của chế độ, thì việc cưỡng chế là đặc biệt cần thiết. Việc cưỡng chế buộc mọi người phải thi hành pháp luật vô điều kiện trong những tình huống bất thường là điều kiện cần thiết nhằm làm cho đời sống xã hội trở lại trạng thái bình thường. Điều này thể hiện ưu thế của pháp luật so với các công cụ, các phương pháp quản lý xã hội khác trong các tình huống bất thường do tác động của các yếu tố tự nhiên và xã hội.
1.2 Đối với các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức kinh tế, pháp luật là phương tiện bảo đảm cho các tổ chức này tham gia vào hoạt động quản lý nhà nước, quản lý xã hội trong các tình huống bất thường do tác động của các yếu tố tự nhiên và xã hội. Pháp luật cũng là công cụ tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động kiểm tra, giám sát của các tổ chức chính trị - xã hội đối với việc chấp hành pháp luật của các cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức và của mọi công dân. Ngoài ra, pháp luật còn là cơ sở pháp lý để thực hiện các mối quan hệ giữa các tổ chức chính trị - xã hội với các cơ quan nhà nước trong các tình huống bất thường.
Pháp luật làm cho các tổ chức nhận thức được cần phải làm như thế nào và làm gì khi ở trong điều kiện hoàn cảnh, tình huống của tình huống bất thường. Chẳng hạn, khi một khu vực hoặc cả nước bị nguy cơ bạo loạn, có khủng hoảng chính trị, có thiên tai lớn... Nhà nước sẽ ban bố tình trạng khẩn cấp, áp dụng ngay chế độ luật pháp đặc biệt nhằm ổn định tình hình, bảo đảm an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội. Khi ban bố tình trạng khẩn cấp, Nhà nước thường lập ra các cơ quan có quyền lực đặc biệt và ban hành những đạo luật khẩn cấp, nhằm tăng cường chức năng của chính quyền nhà nước để ổn định tình hình chính trị - xã hội.
1.3 Đối với mỗi công dân, pháp luật là công cụ để công dân bảo vệ mình và bảo vệ xã hội trong các tình huống bất thường; bảo đảm an toàn tính mạng, tài sản, danh dự và nhân phẩm. Pháp luật tác động vào ý thức hành vi, làm cho công dân hành động phù hợp với những quy định của pháp luật trong những tình huống bất thường. Pháp luật làm cho công dân biết được cần phải xử sự như thế nào khi ở trong những hoàn cảnh, điều kiện của tình huống bất thường, cũng như giúp họ nhận thức rõ, nếu không tuân theo những quy định của pháp luật trong những tình huống bất thường thì sẽ phải chịu những hậu quả bất lợi về vật chất và tinh thần ở mức độ nào. Pháp luật còn là phương tiện chuyển tải quan điểm, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước trong giải quyết các tình huống bất thường. Thông qua việc nhận thức và chấp hành pháp luật trong những tình huống bất thường mà thế giới quan, nhân sinh quan, tình cảm, niềm tin, ý chí thực thi và bảo vệ pháp luật của mọi người dân được củng cố, nâng cao.
Chính vì vậy, để quản lý và duy trì sự ổn định xã hội trong những tình huống bất thường, cần phải đặc biệt đề cao vai trò của pháp luật, coi đó là một trong những giải pháp quan trọng hàng đầu.
2. Một số giải pháp cơ bản
Trong giai đoạn hiện nay, khi mà trong đời sống xã hội luôn tiềm ẩn những tình huống bất thường, để phát huy vai trò của pháp luật đối với quản lý xã hội trong những tình huống này, cần thực hiện tốt các giải pháp cơ bản sau đây:
Một là, tiếp tục sửa đổi, bổ sung, xây dựng các quy định của pháp luật làm cơ sở pháp lý cho việc quản lý xã hội trong những tình huống bất thường, trong đó chú trọng đến việc quy định những quyền, nghĩa vụ trách nhiệm của các tổ chức xã hội, của công dân trong điều kiện xã hội ở trạng thái bình thường và khi xảy ra các tình huống bất thường.
Muốn quản lý xã hội trong những tình huống bất thường có hiệu quả thì phải có hệ thống pháp luật hoàn chỉnh phù hợp với thực tiễn và phải có những văn bản hướng dẫn phù hợp. Pháp luật quy định những quyền, nghĩa vụ trách nhiệm của các tổ chức xã hội của công dân trong điều kiện xã hội ở trạng thái bình thường và khi xảy ra các tình huống bất thường; được thực hiện bởi các biện pháp tổ chức, giáo dục, thuyết phục, cưỡng chế.
Xuất phát từ thực trạng hệ thống pháp luật của nước ta hiện nay, cần rà soát lại hệ thống văn bản quy phạm pháp luật để loại bỏ những quy phạm chồng chéo mâu thuẫn, không còn phù hợp. Việc sửa đổi, bổ sung hoàn thiện hệ thống pháp luật phải bảo đảm tính đồng bộ, đầy đủ, không chồng chéo, mâu thuẫn và sát với thực tiễn xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong quá trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, mở của hội nhập kinh tế quốc tế trong điều kiện của cuộc cách mạng khoa học công nghệ kinh tế tri thức và xu thế toàn cầu hoá.
Các cơ quan có thẩm quyền cần tiếp tục ban hành các văn bản quy phạm pháp luật để điều chỉnh các hoạt động của đời sống xã hội hiện chưa có luật điều chỉnh, hoặc còn thiếu, đặc biệt là trong các hoạt động phòng thủ dân sự. trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, mở cửa hội nhập kinh tế thế giới tham gia ngày càng sâu rộng vào quá trình toàn cầu hoá kinh tế. Xây dựng, sửa đổi, bổ sung hệ thống pháp luật phải xuất phát từ đặc điểm nhiệm vụ, phù hợp với trình độ phát triển và bảo đảm tính ổn định. Muốn vậy, việc xây dựng, sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện hệ thống pháp luật không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu của thực tiễn mà phải tiên liệu, dự báo được những tình huống bất thường có thể xảy ra, bảo đảm khi tình huống bất thường bùng phát thì đã có luật điều chỉnh. Như vậy, sẽ tránh được tình trạng bị động, lúng túng. Trong điều kiện nước ta đã là thành viên Tổ chức Thương mại thế giới, hội nhập ngày càng sâu rộng vào nền kinh tế thế giới và khu vực, thì cùng với các thuận lợi, luôn tiềm ẩn các tình huống bất thường gây mất ổn định xã hội. Vì thế, việc sửa đổi, bổ sung, xây dựng hệ thống pháp luật phải lường trước được các tình huống này, bảo đảm lợi ích quốc gia và phù hợp với các công ước quốc tế. Sự phù hợp giữa pháp luật của quốc gia với các công ước quốc tế sẽ là nhân tố tích cực để thu hút nhân lực vật lực vào phát triển kinh tế xã hội nói chung và xử lý các tình huống bất thường.
Trong việc ban hành các quy phạm pháp luật, cần tăng cường xây dựng các đạo luật liên quan đến quản lý xã hội trong các tình hưống bất thường, giảm việc ban hành pháp lệnh của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và nghị định của Chính phủ. Thực tiễn cho thấy, khi nhu cầu cuộc sống đòi hỏi hoặc khi có tình huống bất thường xảy ra cần phải được pháp luật điều chỉnh giải quyết, nhưng lại chưa có điều kiện xây dựng pháp luật thì ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành pháp lệnh, hoặc Chính phủ ban hành các nghị định, quy định để giải quyết. Hoạt động này là cần thiết, nhưng chỉ nên xem là giải pháp tình thế. Bởi lẽ, ban hành luật là do Quốc hội - cơ quan đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân. Vì thế luật không chỉ là ý chí của nhân dân mà còn biểu hiện quyền lực của nhân dân được sử dụng vào hoạt động quản lý nhà nước, quản lý xã hội trong các tình huống bất thường.
Trong các tình huống bất thường, pháp luật phải được chấp hành và thực hiện thống nhất. Mọi cơ quan nhà nước, tổ chức đảng, cán bộ, đảng viên, công chức đều phải chấp hành nghiêm pháp luật, không được làm gì trái với quy định của pháp luật. Các quy định hướng dẫn về thực hiện luật pháp, chính sách của cơ quan quản lý nhà nước phải được ban hành trên cơ sở luận cứ khoa học, có tính khả thi cao. Mọi quyết định quản lý hành chính nhà nước phải bảo đảm tính chính trị, tính hợp pháp và hợp lý. Thực tiễn cho thấy, nếu quyết định đúng đắn những vấn đề liên quan đến các hoạt động xã hội trong những tình huống bất thường thì có thể tạo ra được sự chuyển biến tích cực; ngược lại, nếu quyết định không đúng sẽ càng làm tình hình thêm trầm trọng. Vì thế, việc ban hành các chế độ chính sách, khen thưởng, xử phạt cần được cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên cơ sở của pháp luật, căn cứ vào thực tiễn, phải thăm dò ý kiến nhân dân, tham khảo ý kiến của các nhà khoa học để tránh những sai lầm không đáng có. Các văn bản hướng dẫn của cơ quan quản lý nhà nước cấp dưới không được trái với các văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên. Nghiêm cấm các ngành, các địa phương cá nhân, tổ chức đặt ra các luật lệ trái với hệ thống pháp luật về quản lý xã hội trong các tình huống bất thường. Cần phải tăng cường bảo vệ pháp luật, mọi hành vi vi phạm pháp luật của bất kỳ ai, ở đâu đều phải được phát hiện và xử lý nghiêm minh, kịp thời.
Trong điều kiện của nước ta hiện nay, cần nhận thức đúng mối quan hệ giữa vai trò lãnh đạo của Đảng và vai trò quản lý của Nhà nước trong các tình huống bất thường. Sự lãnh đạo của đảng đối với hoạt động quản lý nhà nước, quản lý xã hội là một tất yếu và được bảo đảm bởi tính thống nhất về bản chất và mục đích hoạt động của Đảng Cộng sản Việt Nam và Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Trong mối quan hệ giữa Đảng với Nhà nước trong quản lý xã hội ở những tình huống bất thường thì Đảng giữ vai trò lãnh đạo, đề ra các quan điểm, chủ trương, giải pháp, còn Nhà nước có nhiệm vụ thể chế hoá chủ trương của Đảng thành luật pháp, chính sách cụ thể thông qua hoạt động xây dựng những văn bản quy phạm pháp luật và các quyết định xử lý. Thực tiễn cho thấy, việc nhận thức và giải quyết vấn đề này không hề đơn giản. Đặc biệt, trong những tình huống bất thường, sự việc quá trình diễn biến vô cùng nhanh chóng đòi hỏi phải có những quyết định chính xác, kịp thời mau lẹ. Tình trạng Đảng bao biện làm thay và áp đặt đối với Nhà nước, ngược lại, các cơ quan nhà nước dựa dẫm ỷ lại vào Đảng nên không phát huy được vai trò và thực hiện đầy đủ chức năng của mình đã từng xảy ra trong xử lý các tình huống bất thường. Vì vậy, vấn đề đặt ra hiện nay phải luật hoá, thể chế hoá mối quan hệ giữa Đảng và Nhà nước trong giải quyết các tình huống bất thường.
Hai là, đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục pháp luật cho nhân dân, đặc biệt chú ý các đối tượng cán bộ, công chức nhà nước, các nhà doanh nghiệp, đồng bào tôn giáo, dân tộc, vùng sâu, vùng xa, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài.
Cách mạng là sự nghiệp của quần chúng nhân dân. Sứ mệnh của nhà nước ta là tổ chức cuộc đấu tranh của nhân dân giành và bảo vệ độc lập dân tộc, đưa đất nước đi theo con đường chủ nghĩa xã hội, thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ văn minh. Nguồn gốc sức mạnh, cơ sở chính trị của Nhà nước ta là liên minh giai cấp công nhân với giai cấp công nhân và tầng lớp trí thức, do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, có nhiệm vụ thực hiện đầy đủ quyền dân chủ của nhân dân, giữ nghiêm kỷ cương xã hội, chuyên chính với mọi hành động xâm phạm lợi ích của dân tộc, của Tổ quốc và của nhân dân.
Bản chất giai cấp công nhân, tính nhân dân và tính dân tộc của Nhà nước ta quy định, nhân dân là chủ thể là cội nguồn của quyền lực nhà nước. Nguồn gốc sức mạnh của Nhà nước ta là khối đại đoàn kết toàn dân, dưới sự lãnh đạo của đội tiên phong của giai cấp công nhân và dân tộc Việt Nam. Hồ Chí Minh khẳng định: “Nước ta là nước dân chủ. Bao nhiêu lợi ích đều vì dân. Bao nhiêu quyền hạn đều của dân. Chính quyền từ xã đến trung ương do dân cử ra... Quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân” (1). Các quy định của pháp luật về quản lý xã hội trong các tình huống bất thường là để bảo vệ lợi ích của nhân dân, của quốc gia, dân tộc.
Để việc ban hành pháp luật chính xác và được thực hiện nghiêm túc, cần phát huy quyền dân chủ và trí tuệ của nhân dân trong việc tham gia xây dựng chủ trương, chính sách, pháp luật. Bảo đảm các quyền giám sát của nhân dân đối với các hoạt động quản lý của cơ quan hành chính nhà nước các cấp. Tổ chức tốt việc điều tra dư luận xã hội. Nên thường xuyên mở các hội nghị đại biểu nhân dân ở thôn ấp, xã phường cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài để đóng góp ý kiến cho các văn bản pháp luật, các vấn đề có liên quan đến quản lý xã hội trong các tình huống bất thường.
Thực tiễn cho thấy, để phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong xây dựng và thực hiện luật pháp trong những tình huống bất thường, cần phát huy vai trò của các tổ chức xã hội. Trong lĩnh vực này, các tổ chức xã hội tham gia vào việc đề ra các kế hoạch, phương hướng thực hiện pháp luật theo chức năng nhiệm vụ; giáo dục hội viên tự giác thi hành luật pháp, tham gia tích cực vào việc giải quyết các tình huống bất thường. Cần thực hiện tốt sự kiểm tra, giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước trong việc tuân thủ pháp luật nhà nước và đường lối, chính sách của Đảng trong những tình huống bất thường. Trong bối cảnh hiện nay, cần đặc biệt coi trọng việc mở rộng, đa dạng hoá các hình thức tập hợp, tổ chức phong trào hành động cách mạng của quần chúng trong thực thi pháp luật. Khi sửa đổi, bổ sung hoàn thiện hệ thống pháp luật, chính sách liên quan đến việc xử lý những tình huống bất thường, cần tham khảo ý kiến của các tổ chức chính trị, xã hội, nghề nghiệp.
Những quy định của pháp luật trong những tình huống bất thường phải được tuyên truyền, giáo dục để nhân dân tự giác tuân thủ, trở thành nếp sống, chuẩn mực đạo đức của nhân dân, bởi vì nhiều quy định của pháp luật được chắt lọc từ những truyền thống đạo đức, văn hoá, tập quán tốt đẹp, được hun đúc trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc. Vì vậy cần kết hợp sức mạnh của pháp luật với sức mạnh của đạo đức trong xây dựng ý thức pháp luật của công dân trong những tình huống bất thường.
Trong giai đoạn hiện nay, giáo dục pháp luật phải được triển khai đồng bộ, vận dụng nhiều hình thức, biện pháp thiết thực, phù hợp với trình độ dân trí của các tầng lớp nhân dân. Nội dung giáo dục cần tập trung vào những văn bản pháp luật trực tiếp tác động tới ý thức, tư tưởng tình cảm, quyền lợi và nghĩa vụ của mỗi người dân trong các tình huống bất thường. Việc giáo dục pháp luật nói chung và trong các tình huống bất thường nói riêng phải được tiến hành một cách toàn diện cho các đối tượng nhân dân, đặc biệt chú ý đến các bản làng ở vùng sâu, vùng xa, đồng bào dân tộc thiểu số, đồng bào trong các tôn giáo; trong tất cả các đoàn thể, tổ chức xã hội; trong hệ thống giáo dục quốc dân, trong các trường đào tạo bồi dưỡng cán bộ của Đảng, Nhà nước.
Ba là, xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước, bảo đảm có đủ đức tài, tận tâm với công việc, hoạt động đúng pháp luật, có hiệu quả trong các tình huống bất thường.
Cán bộ, công chức nhà nước là “công bộc” của nhân dân, phục vụ lợi ích nhân dân, là cầu nối trực tiếp giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân, vì vậy phải liên hệ chặt chẽ với nhân dân, tận tuỵ phục vụ nhân dân. Để hoàn thành chức trách nhiệm vụ, đội ngũ cán bộ công chức nhà nước phải có phẩm chất chính trị, đạo đức, kiến thức và năng lực tổ chức, quản lý, hướng dẫn chỉ đạo thực hiện pháp luật trong những tình hưống bất thường.
Cán bộ, công chức nhà nước các cấp, đặc biệt là ở chính quyền cơ sở thường xuyên trực tiếp tiếp xúc với nhân dân, hướng dẫn nhân dân thực thi pháp luật. Là người trực tiếp tiếp xúc với nhân dân hàng ngày, nên cán bộ, công chức là “bộ mặt” của Nhà nước. Nhân dân sẽ đánh giá Nhà nước qua hoạt động, cử chỉ, hành vi, thái độ của đội ngũ cán bộ công chức khi thi hành công vụ trong những tình huống bất thường. Do đó, phải đặc biệt coi trọng việc giáo dục, bồi dưỡng kiến thức pháp luật cho đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước, bảo đảm cho họ có phẩm chất và năng lực, tận tâm với công việc; để hoạt động quản lý nhà nước trong các tình huống bất thường có hiệu quả.
Thực trạng đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước của chúng ta hiện nay vừa thừa lại vừa thiếu. Thừa những người yếu kém về phẩm chất đạo đức và năng lực chuyên môn. Thiếu những người có phẩm chất chính trị, đạo đức và năng lực chuyên môn nghiệp vụ để thực thi công vụ. Sự thiếu hụt về phẩm chất, năng lực tổ chức thực hiện nhiệm vụ quản lý xã hội, quản lý hành chính của đội ngũ cán bộ, công chức, nhất là ở các địa phương cơ sở là một trong những nguyên nhân làm giảm sút hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước nói chung và trong các tình huống bất thường nói riêng. Vì thế, cần tổ chức các lớp đào tạo bồi dưỡng luật pháp trong các tình huống bất thường, nhằm nâng cao trình độ năng lực quản lý, tổ chức thực hiện nhiệm vụ cho đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước các cấp. Chuẩn hoá kiến thức pháp luật theo chức danh của mỗi cán bộ, công chức và thường xuyên đánh giá theo tiêu chuẩn ấy. Trong quá trình cải cách bộ máy hành chính, cần thực hiện tốt việc rà soát, sắp xếp lại đội ngũ cán bộ công chức hành chính nhà nước, kiên quyết đưa những người không đủ phẩm chất chính trị đạo đức, năng lực chuyên môn ra khỏi bộ máy nhà nước các cấp. Đổi mới công tác tuyển dụng cán bộ công chức nhà nước, nhằm tuyển dụng những người có đủ đức, tài để bổ sung vào đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước các cấp.
(1) Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr.698.